पछिल्लो समय हाम्रो समाजमा ‘आत्मदाह’ जस्तो हृदयविदारक घटनाहरू बाहिर आउनुले सिङ्गो राष्ट्रलाई स्तब्ध बनाएको छ। एक व्यक्तिले आफ्नै शरीरमा आगो लगाउनु केवल एक व्यक्तिको मृत्यु मात्र होइन, यो त हाम्रो सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक प्रणालीको असफलताको एउटा चरम परिणति हो। आखिर किन पुग्छन् मानिसहरू यस्तो चरम निर्णयसम्म? यसलाई गहिरिएर विश्लेषण गर्नु आजको आवश्यकता हो।

१. निराशा र असहायताको दलदल

आत्मदाहको मूल कारण गहिरो निराशा हो। जब व्यक्तिलाई लाग्छ कि उसका समस्याहरू—चाहे ती आर्थिक ऋण होस्, पारिवारिक कलह होस् वा कानुनी अन्याय—सुन्ने र समाधान गर्ने कुनै निकाय छैन, तब ऊ 'निरीह' बन्छ। समाजले जब व्यक्तिको आवाजलाई बेवास्ता गर्छ, तब ऊ आफ्नो अन्तिम प्रदर्शनका रूपमा आत्मदाहलाई रोज्ने गल्ती गर्छ। यो आक्रोश, पीडा र अन्यायको विरुद्धमा गरिएको आत्मघाती 'प्रतिवाद' हो।

२. सामाजिक प्रतिष्ठा र एक्लोपन

हाम्रो समाजमा 'के भन्लान्' भन्ने डरले धेरैलाई भित्रभित्रै गलाउँछ। ऋणको भारी, व्यापारमा असफलता वा सामाजिक अपमानले गर्दा व्यक्तिले आफूलाई समाजको अगाडि उभिन नसक्ने ठान्छ। यस्तो अवस्थामा मानसिक स्वास्थ्यमा आउने उतार-चढावलाई समयमै पहिचान गर्ने र सहयोग गर्ने बलियो सामाजिक सञ्जालको अभाव देखिन्छ। हामी एक-अर्काको दुखमा साथ दिनुभन्दा पनि आलोचना गर्न उद्धत हुने प्रवृत्तिले पनि धेरैलाई एक्लो बनाउँदै लगेको छ।

३. न्यायप्रतिको अविश्वास

राज्यका संयन्त्रहरूमाथिको अविश्वास पनि आत्मदाहको एउटा प्रमुख कारण हो। जब नागरिकले अदालत, प्रशासन वा प्रहरीबाट न्याय पाउने आशा मार्छन्, तब उनीहरू 'स्व-न्याय' खोज्ने गलत बाटोमा लाग्छन्। आत्मदाहलाई धेरैले अन्याय विरुद्धको अन्तिम अस्त्र मान्ने गरेका छन्, जुन आफैँमा एउटा सामाजिक 'ट्र्याजेडी' हो।

हामीले के गर्न सक्छौँ? (सचेतनाका उपायहरू)

आत्मदाह वा आत्महत्याका घटनाहरूलाई रोक्न व्यक्ति, समाज र राज्यको सामूहिक प्रयास आवश्यक छ:

• संवादको संस्कृति: घर, परिवार र साथीभाइबीच 'मनका कुरा' साटासाट गर्ने वातावरण बनाऔँ। सुन्ने बानीले धेरै मानिसको ज्यान बचाउन सक्छ।

• मानसिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता: मानसिक समस्या र डिप्रेसनलाई कमजोरी होइन, उपचार गर्नुपर्ने स्वास्थ्य अवस्थाको रूपमा बुझौँ। परामर्श र मनोपरामर्शको पहुँच बढाऔँ।

• न्यायिक सुलभता: राज्यले आम नागरिकका गुनासाहरू सुन्ने र तत्काल सम्बोधन गर्ने संयन्त्रहरूलाई पारदर्शी र उत्तरदायी बनाउनुपर्छ। 'न्याय पाउनु अधिकार हो' भन्ने अनुभूति गराउनु नै यस्ता घटना न्यूनीकरणको मुख्य औषधि हो।

• हातेमालो: कुनै व्यक्ति निराश देखिन्छ भने उसलाई एक्लै नछोडौँ। सहयोगको हात अगाडि बढाउँदा धेरैको जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन आउन सक्छ।

अन्त्यमा, जीवन आफैँमा एउटा सुन्दर अवसर हो। कुनै पनि समस्याको समाधान मृत्यु हुन सक्दैन। समस्या जतिसुकै ठूलो भए पनि त्यसलाई जुधेर परास्त गर्ने साहस राख्नुपर्छ। समाजका रूपमा हामीले यस्ता व्यक्तिहरूलाई 'तिमी एक्लै छैनौँ' भन्न सक्नुपर्छ। एउटाको मृत्यु सिङ्गो समाजको पराजय हो; आउनुहोस्, एक-अर्काको सहारा बनौँ र यस्ता अन्धकारमय निर्णयहरूलाई समाजबाटै निरुत्साहित गरौँ।